تاریخچه فرش

تاریخچه فرش

به دست بافته پرزدار و گره‌دار قالی یا فرش گویند. که احتمالا در منطقه دریای خزر (شمال ایران) یا ارتفاعات ارمنستان سرچشمه گرفته است. اگرچه شواهدی وجود دارد که پشم و موی بزها و گوسفندان در هزاره هفتم را برای تولید الیاف پشم چرخیده و بافته شده است ، اما اولین قالی باقی مانده فرش ماشینی “فرش پازیریک” است که مربوط به قرن 5 تا 4 قبل از میلاد است . در سال 1949 توسط سرگئی ایوانوویچ رودنکو از سنگ قبرستان پازیریک در کوههای آلتای در سیبری خاکبرداری شد. این فرش با رنگ غنی ، ابعاد 200 x 183 سانتی متر و در حاشیه ای از شیر ها قاب بندی شده است.اگرچه این فرش مورد ادعای خیلی از فرهنگ ها قرار گرفته ،این فرش مربعی وتقریباً کاملاً دست نخورده ، از نظر بسیاری از کارشناسان منشأ قفقازی ، به ویژه ارمنی دارد. فرش با استفاده از گره دوتایی ارمنی بافته شده است ، و رنگ رشته های قرمز از cochineal ارمنی ساخته شده است. یکی از متخصصین فرش های باستانی ، اولریش شورمان ، درباره آن می گوید: “از بین همه شواهد موجود اطمینان دارم كه فرش پازیریك یك لوازم جانبی تشییع جنازه و به احتمال زیاد شاهكار كار ارمنستان بوده است”. گانتژورن با این پایان نامه موافقت می کند. در تخت جمشید در ایران که ملل مختلف به عنوان ادای احترام به تصویر کشیده شده اند ، طرحی از اسب با فرش پازیریک که بخشی از هیئت ارمنستان را به تصویر می کشد مشاهده شده. مورخ هرودوت مورخ در قرن 5 قبل از میلاد همچنین به ما اطلاع می دهد كه ساكنان قفقاز از فرش های زیبا با رنگهای درخشان می پوشیدند كه هرگز محو نمی شوند. ما در این مقاله برای تاریخچه فرش ایران و جهان مطالب خواندنی را برای شما نوشته ایم.

فرش قدیمی

در واقع اینطور به نظر می رسد که هنگامی که شاهزاده آلتایی درگذشت ، او با بسیاری از املاک با ارزش خود ، از جمله فرش پازیریک ، در تپه ی در قبرستان دفن شد. متأسفانه ، خیلی زود ، اموال ودارایی با ارزش شاهزاد در قبر به جز قالی پازیریک از سرقت شد. فرش نیمه یخ زده بود زیرا سارقان زحمت نمی کشند تا سوراخی را که حفر کرده اند برای مراقبت از سایر وسایل بپوشانند پس اینگونه شد که ترکیبی از درجه حرارت کم و بارش در داخل مقبره باعث شد فرش پازیریک در یک ورق ضخیم از یخ قرار گیرد و از آن برای بیست و پنج قرن محافظت کند. این داستان تا حدودی طعنه آمیز است چون که فرش پازیریک هنوز هم امروز وجود دارد.
اگرچه در یک سنگ قبرستان Scjythian یافت شد ، اما اکثر کارشناسان فرش پازیریک را به ایران نسبت می دهند. طراحی آن به همان سبک مجسمه های تخت جمشید است ، قسمت بیرونی دو ستون مرزی اصلی با خطی از اسبانان تزئین شده است: هفت نفر در هر طرف ، بیست و هشت عدد – رقمی که با تعداد مرد هایی مطابقت دارد که تاج و تختخواب خشایارشاه را به پرسپولیس بردند. برخی سوار شده اند و برخی دیگر در کنار اسب های خود قدم می زنند.

بیشتر بخوانید : فرش کهنه نما یا وینتیج به چه طرحی گفته می شود؟

درنتیجه به طور کلی پژوهشگران بر این عقیده‌اند که ترکستان، مخصوصا ایران و قفقاز می‌باید مهد اولیه این هنر بوده باشند. از عباراتی که در انجیل و ادبیات کلاسیک آمده به این نتیجه رسیده‌اند که هنر شرقی قالی‌بافی مدت‌ها قبل از میلاد مسیح شناخته شده و وجود داشته‌است.هومر حماسه‌سرای معروف سده هفتم پیش از میلاد یونان صحبت از «کاناپه‌ای که با یک قالی ارغوانی مفروش شده بود» می‌کند. یا گزنفون مورخ، فیلسوف و سردار آتنی که در سال ۴۰۱ پیش از میلاد به جنگ با ایرانیان باستان پرداخته، گزارش کرده‌است که ایرانیان عادت دارند روی قالی‌های نرم استراحت کنند. با نگاهی به نقشه جغرافیا امروزه منطقه وسیعی شامل کشورهای آسیای صغیر، ترکیه، قفقاز، ایران، ترکمنستان، پاکستان، افغانستان، هند، تبت، چین، مصر، اسپانیا و حتی کشورهای شبه‌جزیره بالکان مانند رومانی را می‌یابیم که هنر و صنعت قالی‌بافی در آن‌ها وجود دارد؛ ولی آنطور که پژوهشگران گفته‌اند، ایرانیان نخستین قومی بوده‌اند که به قالی‌بافی پرداختند و در این زمینه سرآمد جهانیان شدند. چنان‌که آخرین پژوهش‌های باستانشناسی هم دال بر این موضوع هستند. منظور اشاره به قدیمی‌ترین قالیِ پُرزدارِ شناخته‌شده موجود در جهان یعنی قالیچه پازیریک است که در سال ۱۹۴۹ میلادی برابر با ۱۳۲۷ هجری شمسی توسط گروهی از باستان‌شناسان روسی به سرپرستی پروفسور رودنکو در حفاری‌هایی در منطقه آلتای سیبری جنوبی در دره پازیریک کشف شد.

بیشتر بخوانید : انواع طرح های فرش ایرانی از زمان قدیم تا به حال


تاریخچه بافت قالی یا فرش تا آنجا که دانسته شده‌است، به هزاره پنجم و ششمِ پیش از میلاد در آسیای مرکزی برمی‌گردد. قالی ایرانی پازیریک، قدیمی‌ترین قالیِ دستبافِ یافته‌شده جهان است که در سیبری کشف شده و بافت ایران در دوران هخامنشیان است. قالی‌بافی در سده ۱۰ میلادی به وسیله مورها به اسپانیا شناسانده شد. جنگ‌های صلیبی باعث شد تا قالی‌های ترکی به اروپا برده شوند که در آنجا بیشتر از دیوارها آویزان می‌شد یا بر روی میزها قرار می‌گرفت؛ بنابراین، از آغاز آشناییِ اروپاییان با قالی، آن‌ها به آن به دیده یک اثر هنری و نه یک زیراَنداز می‌نگریستند. پس از گسترش تجارت در سده ۱۷، قالی‌های ایرانی به شکل چشمگیری به اروپای غربی شناسانده شدند.
امروزه مراکز عمده تولید و بافت قالی، کشورهای ایران، پاکستان، هند، ترکیه، شمال آفریقا، منطقه قفقاز، نپال، اسپانیا، ترکمنستان و تبت می‌باشند.

فرش

تاریخ فرش در ایران

پیشینه درهم‌تنیدنِ الیاف در ایران برای تولید منسوجات به‌خصوص پارچه، به هزاره پنجم پیش از میلاد می‌رسد. آثار گرانبها و زیبایی که از بخش‌های مختلف ایران به دست آمده، گواه آن اند که منسوجات ارزشمند و بحث‌برانگیزی در این دوران وجود داشته‌اند، ازجمله تابوت سفالی دوران دالما، کردستان، همچنین آیینه مسیِ زنگ‌زده نوعِ ایلامی در سیلک و سایر مناطق.
بعد از گذشت سالیان متمادی، تقریباً در هزاره دوم پیش از میلاد، انسان توانست چگونگیِ به‌هم‌ریسیدنِ نخ‌ها و ساختنِ طناب را کشف کند. این اکتشاف مانند تمام اکتشاف‌های تاریخ فواید بسیار سودمندی برای هنر و صنعتِ آن دوران داشت. از جمله آن که از رشته‌های درهم‌تنیده طناب مانندی برای زیباییِ ریشه‌های فرش استفاده می‌کردند. آثار به‌دست‌آمده از مناطقی مانند گورهای مارلیک، قلعه کوتی در دیلمان، و همچنین حسنلو نزدیک ارومیه شاهدهایی بر این ادعا هستند.
قدمت فرش‌بافی و به‌طورکل منسوجات در ایران بسیار زیاد است. آثار زیبا و تفکربرانگیزی از دوره‌های مختلف کشف شده‌اند که نمی‌توان آن‌ها را به‌طور دقیق به یک دوره خاص نسبت داد. گاهی اوقات یک اثر طیِ گذشتِ سالیانِ دراز و طی سلسله‌های مختلف ساخته شده‌است.

بیشتر بخوانید : رمز و راز نماد های فرش ایرانی چیست ؟


ایلخانیان و تیموریان


فرش‌های دوره ایلخانیان زیاد شناخته‌شده نیستند. در این مورد محققی به نام آرمی برینگز نظریه‌ای ارائه داده که دارای نقاط ضعف بسیاری می‌باشد و در درستی آن به دیده تردید باید نگریست. بر پایه نظر او نقاشی‌هایِ فرش‌های دوره تیموریان دقیقاً خصوصیاتِ فرش‌های این دوران را بازمی‌تابند. به عبارت دیگر با دیدن این نقاشی‌ها می‌توان به تمام ویژگی‌های بافتی و ظاهری و به‌طور کل تاریخچه آن‌ها پی‌برد. اما از آنجا که نقاشی‌های به‌دست‌آمده از هنر فرش‌بافی این دوران بسیار محدود می‌باشند، پس اطلاعات زیادی از فرش‌های این دوره در دست نیست و درست همینجاست که سستیِ نظریه برینگز هویدا می‌شود.

فرش


دوره صفویه


فرش‌های ایران در دوره صفویه به بالاترین حد خود در زیبایی و بافت رسیدند که این مهم به دلیل تحت پشتیبانی شاهان قدرتمندی چون شاه عباس قرارگرفتن بود و دسترسی فراوان به مواد مورد نیاز برای بافت فرش و همچنین به‌رسمیت‌شناختنِ فرش به عنوان کالایی برای تجارت بوده‌است.

تاریخچه فرش ماشینی


پیشینه تلاش برای تولید فرش در ایران، به هزاره دوم پیش از میلاد می‌رسد. فرش پازیریک کهن‌ترین فرش جهان است. آثار گران‌بها و زیبایی که از بخش‌های مختلف ایران به دست آمده، گواه آن اند که منسوجات ارزشمند و بحث‌برانگیزی در این دوران وجود داشته‌اند، ازجمله تابوت سفالی دوران دالما، کردستان، همچنین آیینه مسیِ زنگ‌زده نوعِ ایلامی در تپه سیلک و سایر مناطق.
بعد از گذشت هزاره‌های متمادی، تقریباً در هزاره دوم پیش از میلاد، انسان توانست چگونگیِ به‌هم‌ریسیدنِ نخ‌ها و ساختنِ طناب را کشف کند. این اکتشاف مانند تمام اکتشاف‌های تاریخ فواید بسیار سودمندی برای هنر و صنعتِ آن دوران داشت. از جمله آن که از رشته‌های درهم‌تنیده طناب مانندی برای زیباییِ ریشه‌های فرش استفاده می‌کردند. آثار به‌دست‌آمده از مناطقی مانند گورهای مارلیک، قلعه کوتی در دیلمان، و همچنین حسنلو نزدیک ارومیه شاهدهایی بر این ادعا هستند.
تاریخچه پیدایش فرش ماشینی در ایران نشان می‌دهد که این محصول در ایران عمری تقریباً ۴۰ ساله دارد. در ابتدای دهه ۵۰ اولین فرش ماشینی تولید داخل در کارخانجات مخمل و ابریشم کاشان توسط ماشین‌های مخمل بافی ژاکارد و با الیاف مصنوعی براق و پرز نسبتاً کوتاه و وزن سبک، بافته و روانه بازار گردید. همزمان با آن عده‌ای از تجار، فرش‌هایی با همین مشخصات و تا حدی مرغوب‌تر از کشور بلژیک وارد بازار ایران نمودند و سلیقه ایرانی را با پدیده فرش ماشینی آشنا کردند. فرش ماشینی چطور تولید می شود ؟
با مشاهده استقبال نسبتاً مطلوبی که مردم از فرش ماشینی به عمل آوردند صاحبان گروه صنعتی بهشهر که از کارخانه‌داران و سرمایه‌گذاران خوشنام کشور بودند، اقدام به تأسیس شرکت بزرگی به نام شرکت صنایع کاشان نمودند که فعالیت آن در زمینه تولیدات مواد مرتبط با فرش و همچنین خود فرش ماشینی بود و اولین محصول آن در سال ۱۳۵۳ به بازار عرضه شد. این محصول با نمونه‌های قبلی کاملاً متفاوت و شباهت‌های زیادی به فرش دستباف داشت که به خصوص نوع پشمی آن فوق‌العاده مورد اقبال عمومی قرار گرفت. متعاقب آن شرکت‌های دیگری از جمله شرکت شهباف که بعدها به فرش گیلان تغییر نام داد و همچنین شرکت‌های فرش پارس و مولن روژ (نقش ایران) و فرش اکباتان تأسیس و به رقابت پرداختند.
این امر تا اواخر سال ۵۷ به‌طور معمول ادامه داشت و شرکت‌های بزرگ تولیدکننده فرش با هم در حال رقابت بودند. پس از مصادره اموال و کارخانجات تعدادی از سرمایه‌داران ایرانی در سال ۵۸ از جمله شرکتهای ملی (مصادره شده)، کارخانجات فرش ماشینی موجود نیز چون صدها واحد تولیدی دیگر زیر پوشش مدیریتی سازمان‌های دولتی مثل سازمان صنایع ملی ایران ، بنیاد مستضعفان و جانبازان و … درآمد و مدیران دولتی اکثراً کم تجربه و بیگانه با مسائل صنعت، به مدیریت این کارخانجات بزرگ و با ارزش منصوب شدند و از آن پس منحنی حیات این کارخانجات به سراشیبی افتاده و رو به افول نمود.

طراحی فرش


در سال ۵۷ تعدادی از متخصصان صنعت نساجی و دست‌اندرکاران صنعت فرش ماشینی و همچنین پاره‌ای از کارخانه‌داران که تا آن زمان در رشته‌های دیگر نساجی فعال بودند به فکر ایجاد واحدهای جدید فرش ماشینی افتادند و کارخانجاتی از قبیل قالی سلیمان، فرش مشهد، فرش شیراز (دناژ)، فرش مازندران، فرش باستان و ستاره کویر و تعدادی دیگر در گوشه و کنار کشور و با ماشین‌های مربوط به آن زمان مثل وندویل ALD۶۱ و AL۱ و TEXTIMA شروع به کار نمودند و از همین‌جا سیر تحول فرش ماشینی در بخش خصوصی و توقف یکی پس از دیگری کارخانجات بزرگ موجود تحت پوشش دستگاه‌های دولتی آغاز شد. با انتقال تدریجی متخصصان شاغل در کارخانه‌های بزرگ به کارخانه‌های نوپا رقابت جدیدی در زمینه تولید فرش ماشینی در میان واحدهای بخش خصوصی درگرفت، ولی تحول اساسی در صنعت فرش ماشینی در کشور از سال ۶۵ شروع شد که این سیر تحول موجب ایجاد بیش از ۱۶۰۰ واحد کوچک و بزرگ تولیدکننده فرش گردید که در حال حاضر مشغول رقابتند.

مطالب مشابه

پاسخی بگذارید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *